अहिले अधिकांश मानिसहरुमा देखा परेको समस्या हो सामाजिक सञ्जालको अत्याधिक प्रयोग । मोबाइल बिना र सामाजिक सञ्जाल बिना केही क्षण विताउन पनि गाह्नो हुने अवस्था श्रृजना भइ सकेको छ । यसको बारेमा मैले एउटा छोटो मिठो लेख र मेरो आफ्नो अनुभव पनि Share गर्ने प्रयास गरेको छु । पढेर प्रतिक्रिया दिनु होला ।
यस लेखलाई मैले निम्न ४ तह वा टुक्रामा विभाजन गरेर ब्याख्या गर्ने प्रयास गरेको छु ।
शिर्षक १: किन बित्छ धेरै समय सामाजिक सञ्जालमा ?
शिर्षक २: सामाजिक सञ्जालले मानिसमा पुर्याउन सक्ने नकरात्मक असरहरुः
शिर्षक ३: सामाजिक सञ्जालमा अत्यधिक समयः अवसर र चुनौती
शिर्षक ४: Social Media मा समय बर्बाद गर्ने बानी कसरी रोक्ने? (How to Stop Time-Wasting on Social Media?)
लेखक, सङ्कलन, सम्पादनः विकाश भुसाल
सामाजिक सञ्जाल (Social Media) को बारेमा छोटो जानकारी:
सामाजिक सञ्जाल (Social Media) भन्नाले इन्टरनेटमार्फत प्रयोगकर्ताबीच जानकारी, विचार, भावना, तस्बिर, भिडियो आदि साझा गर्न सकिने डिजिटल प्लेटफर्महरूलाई जनाइन्छ । फेसबुक, इन्स्टाग्राम, ट्विटर (एक्स), टिकटक, युट्युब, स्न्यापच्याट आदि सामाजिक सञ्जालका प्रमुख उदाहरण हुन् । यी प्लेटफर्महरूद्वारा मानिसहरू संसारको जुनसुकै कुनाबाट पनि सम्पर्कमा रहन, समाचार बुझ्न, आफ्ना गतिविधिहरू देखाउन वा अरूको जीवनको जानकारी लिन सक्छन् । अहिले सामाजिक सञ्जाल सूचना आदान–प्रदान मात्र नभई व्यवसाय, शिक्षा, प्रचारप्रसार, ब्रान्ड विकास, मनोरञ्जन आदि धेरै क्षेत्रको उपयोगी माध्यम बनेको छ ।
शिर्षक १: मानिसहरूले सामाजिक सञ्जालमा बिताउने अत्यधिक समय
आजको डिजिटल युगमा, सामाजिक सञ्जाल मानव जीवनको अभिन्न अंग बनिसकेको छ । खासगरी युवापुस्ता, विद्यार्थी, र पेशागत व्यक्तिहरू समेत दिनको धेरै समय मोबाइल स्क्रिनमा बिताइरहेका छन् । अहिले मानिसहरूले सामाजिक सञ्जालमा पहिलेभन्दा धेरै समय बिताइरहेका छन्, जुन चिन्ताको विषय बनेको छ ।
किन बित्छ धेरै समय?
- मनोरञ्जन र सूचना: सामाजिक सञ्जालले मनोरञ्जनका अनगिन्ती स्रोतहरू (जस्तै भिडियो, मीम्स, खेलहरू) र ताजा जानकारी तुरुन्तै उपलब्ध गराउँछ ।
- सामाजिक सम्बन्ध: साथीभाइ र परिवारसँग जोडिन, नयाँ मानिसहरूसँग चिनजान गर्न र आफूलाई अभिव्यक्त गर्न यो एक सजिलो माध्यम हो ।
- दबाब र लत: अरूको जीवनशैली हेरेर आफू पनि त्यस्तै बन्नुपर्छ भन्ने सामाजिक दबाब र यसमा पाइने तात्कालिक सन्तुष्टिले गर्दा मानिसहरू यसमा फस्दै जान्छन् ।
- पेशागत र व्यापारिक प्रयोग: कतिपय मानिसहरूका लागि यो आफ्नो व्यवसाय प्रवर्द्धन गर्ने वा काम खोज्ने माध्यम पनि बनेको छ ।
शिर्षक २: सामाजिक सञ्जालले मानिसमा पुर्याउन सक्ने नकरात्मक असरहरुः
सामाजिक सञ्जालको यो अत्यधिक प्रयोगले केहि सकारात्मक असर पुर्याए पनि, यसले धेरै नकारात्मक असरहरू पनि पारिरहेको छ, जस्तै:
- समयको अपव्यय: अध्ययन, काम वा परिवारसँगको समय कटौती हुँदै जान्छ।
- मानसिक स्वास्थ्यमा असर: अनावश्यक तुलना, लाइक/कमेन्टको चाहना, असन्तुष्टि, एक्लोपन आदिले तनाव, डिप्रेशनजस्ता समस्या निम्त्याउँछ।
- निन्द्रामा कमी: स्क्रिन टाइम बढ्दा रातको निन्द्रामा बाधा पुग्छ।
- पढाइमा गिरावट: विद्यार्थीहरू अध्ययनभन्दा मोबाइलमा बढी समय बिताउँछन्।
अतः सामाजिक सञ्जाल प्रयोग गर्नु अस्वाभाविक होइन, तर यसको समय व्यवस्थापन र सीमित प्रयोग अत्यावश्यक छ। आत्मअनुशासन, समयको मूल्य बुझ्ने बानी, र आवश्यकताअनुसार मात्र प्रयोग गर्ने सोच विकास गरिनु जरुरी छ।
शिर्षक ३: सामाजिक सञ्जालमा अत्यधिक समयः अवसर र चुनौती
आजको डिजिटल युगमा सामाजिक सञ्जाल मानव जीवनको अभिन्न अंग बनेको छ । फेसबुक, इन्स्टाग्राम, टिकटक, र X जस्ता प्लेटफर्महरूले विश्वभरका मानिसहरूलाई जोड्ने, सूचना साझा गर्ने, र मनोरञ्जन प्रदान गर्ने अवसर दिएका छन् । तर, यिनको अत्यधिक प्रयोगले हाम्रो समय, स्वास्थ्य, र सामाजिक सम्बन्धमा गम्भीर प्रभाव पारिरहेको छ।
सामाजिक सञ्जालको प्रयोगले हामीलाई नयाँ कुरा सिक्ने, व्यापार प्रवर्द्धन गर्ने, र सामाजिक मुद्दाहरूमा जागरूकता फैलाउने अवसर प्रदान गरेको छ । उदाहरणका लागि, धेरै युवाहरूले टिकटक र युट्युबमार्फत आफ्नो प्रतिभा प्रदर्शन गर्छन्, भने व्यवसायीहरूले लिंक्डइन र इन्स्टाग्राममार्फत आफ्नो उत्पादनको प्रचार गर्छन् । तर, अध्ययनहरूले देखाएका छन् कि औसत व्यक्ति दिनमा २-३ घण्टा वा त्योभन्दा बढी समय सामाजिक सञ्जालमा बिताउँछ, जसले उत्पादकता र मानसिक स्वास्थ्यमा नकारात्मक असर पार्छ । अत्यधिक स्क्रिन टाइमले गर्दा मानिसहरूमा तनाव, चिन्ता, र आत्मसम्मानमा कमी जस्ता समस्याहरू देखा परेका छन् । विशेषगरी किशोरकिशोरीहरूमा “परफेक्ट लाइफ” को तुलना गर्ने प्रवृत्तिले मानसिक दबाब बढाएको छ । साथै, सामाजिक सञ्जालमा फैलिने गलत सूचनाले पनि समाजमा भ्रम र विभाजन सिर्जना गरेको छ ।
अवसरको रूपमा सामाजिक सञ्जाल:
- सूचना र ज्ञानको पहुँचः संसारभरका समाचार, ज्ञानवर्धक सामग्री, र शैक्षिक स्रोतहरू सजिलै उपलब्ध हुन्छन् ।
- व्यवसाय प्रवर्द्धनको माध्यमः साना व्यवसायदेखि ठूला ब्रान्डसम्मले प्रचार, ग्राहक पहुँच, र बिक्री वृद्धिका लागि प्रयोग गर्न सक्छन् ।
- सम्पर्क र सम्बन्ध विस्तारः परिवार, साथीभाइ, वा नयाँ व्यक्तिसँग जडान हुन सहयोग पुर्याउँछ
- रोजगारी र आम्दानीको स्रोतः युट्युब, फेसबुक, टिकटक जस्ता प्लेटफर्महरूबाट सामग्री उत्पादनमार्फत कमाइ गर्न सकिन्छ ।
- रचनात्मकता र अभिव्यक्तिको स्थानः कला, संगीत, लेखन, भिडियो आदि मार्फत व्यक्तिको क्षमता प्रदर्शन गर्न सकिन्छ ।
- सामाजिक चेतना र अभियानः सामाजिक मुद्दाहरूमा जनचेतना फैलाउन र जनमत निर्माणमा सहयोग पुर्याउँछ ।
चुनौतीको रूपमा सामाजिक सञ्जाल:
- समयको दुरुपयोगः अत्यधिक प्रयोगले पढाइ, काम, वा व्यक्तिगत जीवनमा ध्यान दिन कठिन हुन्छ ।
- मानसिक स्वास्थ्यमा असरः निरन्तर तुलना, ट्रोलिङ, साइबर बुलिङ, र लाइक/कमेन्टको चापले तनाव, डिप्रेशन निम्त्याउन सक्छ । यसले चिन्ता, डिप्रेसन, एक्लोपन, र ईर्ष्या जस्ता समस्याहरू निम्त्याउन सक्छ । अरूको ‘उत्कृष्ट’ जीवनशैली देखेर आफ्नो जीवन अपर्याप्त लागेर हीनताबोध हुन सक्छ ।
- नक्कली समाचार र भ्रम फैलिने सम्भावनाः गलत जानकारी, अफवाह, र हल्लाले समाजमा अन्योल र डर सिर्जना गर्न सक्छ ।
- उत्पादकत्वमा कमी: अध्ययन र काममा ध्यान केन्द्रित गर्न नसक्ने, जसले गर्दा उत्पादकत्वमा ह्रास आउँछ ।
- निजी गोपनीयताको हानीः व्यक्तिगत जानकारी चोर्न सकिने सम्भावना हुन्छ।
- अपराधिक गतिविधिको माध्यमः साइबर क्राइम, ठगी, ब्ल्याकमेलिङ जस्ता अपराधहरू सामाजिक सञ्जालबाट सजिलै हुन सक्छन्।
- वास्तविक सम्बन्धमा असर: भर्चुअल सम्बन्धहरूमा बढी समय बिताउँदा वास्तविक जीवनका सम्बन्धहरू कमजोर हुन सक्छन्।
- शारीरिक स्वास्थ्यमा असरः लामो समय स्क्रिन हेर्दा आँखाको समस्या, निद्राको कमी, शरीरको निष्क्रियता आदि देखा पर्छ ।
🔍 निष्कर्ष:
सामाजिक सञ्जाल एक आधुनिक युगको प्रभावशाली औजार हो, जसले मानिसलाई वैश्विक स्तरमा जडान गराउँछ र अवसरहरूको ढोका खोल्दछ । तर यसको असन्तुलित र अनुशासनहीन प्रयोगले व्यक्तिगत, सामाजिक, र मानसिक पक्षमा गम्भीर असर पार्न सक्छ । त्यसैले सन्तुलित प्रयोग, समयको सही व्यवस्थापन, र डिजिटल साक्षरताको विकास आवश्यक छ ।
शिर्षक ४: अब हामी मुख्य कुरामा प्रवेश गरौँ…
Social Media मा समय बर्बाद गर्ने बानी कसरी रोक्ने?
(How to Stop Time-Wasting on Social Media?)
आजको पुस्ता विशेषगरी युवा तथा किशोर किशाेरीहरू सामाजिक सञ्जालमा दिनको घण्टौँ समय बिताइरहेका छन् । यो प्रवृत्ति केवल समयको बर्बादी होइन, भविष्यको निर्माणमा बाधा पनि हो। यसका केही नकारात्मक पक्ष पनि उत्तिकै चिन्ताजनक छन् । तीमध्ये सबैभन्दा गम्भीर समस्या हो – सामाजिक सञ्जालमा अत्यधिक समय बर्बाद गर्ने बानी । सामाजिक सञ्जालको अत्यधिक प्रयोगले मानिसको शारीरिक, मानसिक, र सामाजिक जीवनमा नकारात्मक प्रभाव पारिरहेको छ। यसलाई समयमै नियन्त्रण नगरे यसले लक्ष्यप्रति केन्द्रित हुन नदिने, आत्मअनुशासन गुमाउने, र दीर्घकालीन क्षमतामा ह्रास ल्याउने खतरा हुन्छ । सामाजिक सञ्जालमा समय बर्बाद गर्ने बानी रोक्नका लागि केही प्रभावकारी उपायहरूको बारेमा यहाँ छलफल गरिएको छ ।
१. समयको सीमा निर्धारण गर्नुहोस्ः
आफ्नो लागि सामाजिक सञ्जाल चलाउने निश्चित समय सीमा तोक्नुहोस् । उदाहरणका लागि, दिनमा ३० मिनेट वा १ घण्टा मात्र चलाउने भनेर निर्णय गर्नुहोस् । धेरै स्मार्टफोनहरूमा ‘स्क्रीन टाइम’ वा ‘डिजिटल वेलबिइङ’ (Digital Wellbeing) जस्ता फिचरहरू हुन्छन्, जसले तपाईंलाई कुन एपमा कति समय बिताउनुभयो भनेर देखाउँछ र समय सीमा सेट गर्न मद्दत गर्छ ।
२. नोटिफिकेसनहरू बन्द गर्नुहोस्ः
सामाजिक सञ्जाल एपहरूका नोटिफिकेसनहरू (Notifications) बन्द गरिदिनुहोस् । हरेक पटक आउने नोटिफिकेसनले तपाईंको ध्यान भङ्ग गर्छ र सामाजिक सञ्जाल खोल्न प्रेरित गर्छ । यसले गर्दा तपाईं आफ्नो काममा बढी केन्द्रित हुन सक्नुहुन्छ ।
३. एपहरू लुकाउनुहोस् वा हटाउनुहोस्ः
एपहरूलाई लुकाउनुहोस्: सामाजिक सञ्जालका एपहरूलाई होम स्क्रिनबाट हटाएर फोल्डरभित्र राख्नुहोस् वा स्क्रिनको भित्री पृष्ठमा सार्नुहोस् । यसले गर्दा तपाईंले फोन खोल्ने बित्तिकै ती एपहरू देख्नुहुन्न र खोल्ने सम्भावना कम हुन्छ । अथवा एपहरू हटाउनुहोस्: यदि तपाईंलाई धेरै समस्या भइरहेको छ भने, केही दिन वा हप्ताका लागि सामाजिक सञ्जालका एपहरूलाई अनइन्स्टल (Uninstall) गर्नुहोस् । यसको सट्टा तपाईंले वेब ब्राउजरबाट मात्र सामाजिक सञ्जाल चलाउन सक्नुहुन्छ, जुन एपभन्दा कम आकर्षक हुन्छ ।
४. वैकल्पिक गतिविधिहरू अपनाउनुहोस्ः
जब तपाईं सामाजिक सञ्जाल चलाउने मन गर्छ, त्यसको सट्टा अरू सकारात्मक र उपयोगी कामहरू गर्नुहोस् ।
- किताब पढ्नुहोस्: नयाँ ज्ञान प्राप्त गर्नुहोस् वा मनोरञ्जनात्मक पुस्तक पढ्नुहोस् ।
- व्यायाम गर्नुहोस्: शारीरिक सक्रियताले मानसिक स्वास्थ्यमा पनि सुधार ल्याउँछ ।
- वास्तविक भेटघाट गर्नुहोस्: साथीभाइ वा परिवारसँग प्रत्यक्ष भेटेर कुरा गर्नुहोस् ।
- नयाँ सीप सिक्नुहोस्: कुनै नयाँ भाषा, वाद्ययन्त्र, चित्रकला आदि सिक्ने प्रयास गर्नुहोस् ।
- ध्यान (Meditation) वा योग गर्नुहोस्: यसले मनलाई शान्त पार्छ र एकाग्रता बढाउँछ ।
५. सुत्नुअघि फोन प्रयोग नगर्नुहोस्ः
सुत्नुभन्दा कम्तीमा एक घण्टाअघि सामाजिक सञ्जाल वा फोन चलाउन बन्द गर्नुहोस् । यसले तपाईंको निद्राको गुणस्तर सुधार्न मद्दत गर्छ र बिहान उठ्ने बित्तिकै फोन हेर्ने बानीबाट पनि जोगिन सकिन्छ । अलार्मको लागि फोनको सट्टा साधारण अलार्म घडी पनि प्रयोग गर्न सक्नुहुनेछ ।
६. ‘डिजिटल डिटक्स’ (Digital Detox) गर्नुहोस्
समय-समयमा पूर्ण रूपमा सामाजिक सञ्जालबाट टाढा रहने अभ्यास गर्नुहोस् । यो एक दिन, एक हप्ता वा आफ्नो सुविधा अनुसारको समयका लागि हुन सक्छ । यसले तपाईंलाई सामाजिक सञ्जालको लतबाट बाहिर निस्कन मद्दत गर्छ ।
७. आफ्नो उद्देश्य स्पष्ट गर्नुहोस्ः
तपाईंले सामाजिक सञ्जाल किन चलाउनुहुन्छ भन्ने बारेमा सोच्नुहोस् । के यो साथीभाइसँग जोडिनका लागि हो, जानकारी लिनका लागि हो वा मनोरञ्जनका लागि? यदि तपाईंले उद्देश्यबिना नै स्क्रोल गरिरहनुभएको छ भने, त्यसलाई तुरुन्तै बन्द गर्नुहोस् ।
८. प्राथमिकताहरू सम्झनुहोस्:
आफ्नो दीर्घकालीन लक्ष्यहरू (करियर, स्वास्थ्य, सम्बन्ध) मा ध्यान दिनुहोस् र सामाजिक सञ्जालले त्यसलाई कसरी असर गर्छ भन्ने कुरा मूल्याङ्कन गर्नुहोस् । यसले तपाइलाइ self-motivation दिन्छ र आफ्नो career बनाउनमा प्रेरित गर्छ ।
यी उपायहरू अपनाएर तपाईंले सामाजिक सञ्जालमा बर्बाद हुने समयलाई कम गर्न सक्नुहुन्छ र आफ्नो जीवनमा थप उत्पादकत्व र सन्तुष्टि ल्याउन सक्नुहुन्छ ।
धन्यवाद………..!
लेखक, सङ्कलन, सम्पादनः विकाश भुसाल
यसै सँग सम्बन्धित मैले बनाएको एउटा राम्रो PodCast सुन्नको लागि तल दिइएको Video हेर्न सक्नुहुने छ ।
